Yazı İçerikleri
Denizli Gezi Rehberi
Denizli, doğal güzellikleri ve antik kentleriyle gezmesi son derece keyifli bir şehir. Ben Denizli’de dolu dolu dört gün geçirdim ve size de çok benzer, 3 günlük haritalı gezi rotası önereceğim. Pamukkale’yi, Hierapolis’i, Laodikeia’yı, Kaklık Mağarası’nı, Işıklı Gölü’nü Tripolis’i, hepsini gezeceğiz!
Rotayı ve seyahat ipuçlarını atlayıp, gezilecek yerler hakkında daha detaylı bilgi edinmek istiyorsanız, Denizli’de Gezilecek Yerler başlığına bakabilirsiniz.
Pamukkale Travertenleri
Denizli’yi Gezmeden Önce Bilmeniz Gerekenler
Denizli’ye Ne Zaman Gidilir
Denizli kışın çok soğuk, yazın çok sıcak olabilen bir yer. Gezilecek yerlerin çoğu açık havada olduğu için hava şartlarının zorlayıcı olduğu dönemlerde gitmenizi tavsiye etmem. En ideal zaman ne zaman derseniz Haziran derim. Haziran ayında hem Işıklı Gölü’ndeki nilüferler açmış oluyor, hem hava şortla travertenlere girip Kleopatra havuzunda yüzebilecek kadar sıcak oluyor, hem de Temmuz ve Ağustos’un bunaltıcı sıcaklarına kalmamış oluyorsunuz. İlkbaharın sonları ya da sonbaharın başları da seyahate gayet uygun.
Pamukkale gibi popüler yerleri asla bayram gibi resmi tatillere denk getirmeyin. Dolunca park yerlerini kapatıyorlar ve o trafik, kalabalık, kaos çekilmez bir hal alıyor. İzdiham daha dışarıda başlıyorsa içerisi ne durumdadır düşünmek bile istemiyorum.
Burası Laodikeia. Denizli’de bol bol gezeceğimiz antik kentlerde saatlerce açık havada kalmaya uygun bir mevsim tercih etmenizi öneririm.
Ulaşım
Denizli’de gezilecek yerlerin hepsi şehir merkezine uzakta kalıyor. Bu nedenle de araba şart.
Denizli’ye arabayla gelmek Ankara’dan 5 buçuk, İstanbul’dan 6 buçuk, İzmir’den ise 2 buçuk saat sürüyor. Eğer uzun yolda araba kullanmayı sevmiyorsanız Denizli Çardak Havalimanı’na uçup buradan araba kiralayabilirsiniz.
Ben de o kadar saat arabada tıkılıp kalmaktan hoşlanmadığım için bir gece Uşak’ta konaklayarak yoluma devam ettim. Gitmişken Uşak’ı da gezdim tabii. Alternatif rota arıyorsanız siz de böyle yapabilirsiniz.
Eğer arabasız gezerseniz, görmeye değer yerlerin bir kısmını gözden çıkarmanız lazım. Örneğim Pamukkale, Laodikedia ve şehir merkezine ulaşım var. Ama Kaklık Mağarası ya da Işıklı Gölü’ne minibüsle ulaşım olduğunu hiç zannetmiyorum. Taksicilerle anlaşmanız gerekebilir.
Kaklık Mağarası
Valizinizde Olması Gerekenler
Hangi mevsimde giderseniz gidin yanınıza mayo alın. Kleopatra Havuzu’nda yüzmek (suyu yaz kış 36 derece), ya da termal otellerde havuza girmek gibi seçenekleriniz olacak. Travertenlere girmek istiyorsanız Pamukkale’ye gideceğiniz gün şort ya da paçalarını yukarı kıvırabileceğiniz bol bir pantolon veya etek giymek isteyebilirsiniz. Son olarak terliğinizi de unutmayın çünkü Kaklık Mağarası’nda sular içerisinde yürüyeceksiniz. Güneş kremi, şapka gibi klasik şeyleri saymıyorum tabii.Ayrıca Hierapolis’i ve Laodikeia’yı gezerken yanınıza su ve atıştırmalık bir şeyler almanızı öneririm. Her iki antik kentte de kafeler var ama alan çok büyük. Antik kentin taa öteki ucunda susayıp acıktığınızda, geri dönmek istemezsiniz.
Müzekart Alın
Denizli’de gezilecek yerlerin büyük bölümünde Müzekart geçerli. Gitmeden uygulamayı telefonunuza indirip müzekart satın almayı unutmayın.
Hierapolis Antik Tiyatrosu
Denizli Hakkında
Bugün Denizli denilince akla horoz, tekstil üretimi ve “Deniz olmayan yere neden Denizli demişler” sorusu geliyor. Son sorunun yanıtını hemen vereyim.
Denizli’nin bilinen en eski adı Ladik olsa da (Bu ad Laodikeia kentinden geliyor) 13. yüzyıldan itibaren kaynaklarda “Tonguzlu” adı geçmeye başlıyor. Bu adın gelişim süreci hakkında iki farklı teori var. Bir teoriye göre bölgede çok fazla göl ve akarsu bulunduğu için, “suyu bol yer” anlamında deniz benzetmesi yapılmış ve eski Türkçede deniz anlamına gelen “tengiz” kelimesi; Tengizli, Tonguzlu ve nihayetinde Denizli olmuş. Bir diğer teoriye göre ise Tonguzlu demek domuzlu demek. Yani bölgede çok fazla domuz yaşadığı için bu adı almış ama zamanla Tonuzlu’ya ve en sonunda Denizli’ye dönüşmüş.
Hierapolis Nekropolisi
Denizli Büyük Menderes havzası ile Çürüksu Ovası çevresindeki verimli topraklara kurulmuş bir şehir. Tabii ben Denizli derken bugünkü modern şehir merkezini değil, il sınırları içinde kalan geniş alanı kastediyorum. Bu bölge tarih boyunca hem verimliliği, hem de dağların geçit verdiği bir noktadaki stratejik konumuyla önemli olmuş. Önemi ise ticaret yollarının “seve seve” buraya kurulan şehirlerden geçmesinden ileri geliyor. Ticaret arttıkça şehirler büyümüş, şehirler büyüdükçe ticarete etkileri ve zenginlikleri de artmış.
Bölgede yerleşim binlerce yıldır sürse de (Örneğin Beycesultan Höyüğü’nde M.Ö. 3000 yılına uzanan kalıntılar var) ilk organize şehirler M.Ö. 2. ve 3. yüzyıl civarında kurulmuş. Seleukoslar Laodikeia’yı, Bergama Krallığı Hierapolis’i kurmuş. Tripolis’in kurucusu ve tam kuruluş tarihi ise bilinmiyor. Bölge Roma İmparatorluğu’nun kontrolüne girdiğinde bu şehirler iyice büyüp zenginleşmiş.
1070 yılından itibaren bölge Bizans ve Türk beylikleri arasında birkaç kez el değiştirmiş. Yavaş yavaş Laodikeia boşalırken bugün Denizli olarak bildiğimiz şehir merkezi (Kaleiçi tarafında) gelişmeye başlamış. 1429 yılında şehir Osmanlı kontrolüne girmiş.
Bugün Denizli Türkiye’nin en önemli tekstil üreticilerinden biri olmasıyla, termal sularıyla, doğal güzellikleriyle, yerel mutfağıyla ve belediye logosunda bile görebileceğiniz horozuyla anılıyor.
Laodikeia Antik Kenti
3 Günlük Haritalı Denizli Gezi Rehberi
Ben Denizli’yi gezerken çok yorulmadan, koşturmadan, geniş geniş gezip keyif yapabileceğim bir plan çıkardım. Bu nedenle plan pek sıkışık değil.
Tüm gezi rehberlerimde olduğu gibi bu bölümde geziye dair pratik bilgiler paylaşacağım. Burada bahsettiğim yerlerin tarihini, mimarisi, göreceğiniz yapıların ne anlama geldiğini ve nasıl oluştuğunu ise Denizli’de Gezilecek Yerler başlığının altında bulabilirsiniz. Detayları bilerek gezmek daha keyifli olduğu için, o bölümü atlamayın derim.
İlk gün elbette Pamukkale ve Hierapolis’ten başlıyoruz!
Pamukkale Travertenleri
1. Gün Kleopatra Havuzu & Hierapolis & Pamukkale
Bugün gezeceğimiz yerlerin tamamı aynı yerleşke içerisinde yan yana bulunuyor. Yani aracınızı park edip, Müzekart’ınızı gösterip giriyorsunuz ve hepsini aynı yerde geziyorsunuz. Ben tüm günümü burada geçirdim. Hiç sıkılmadım ve koşturmadan geniş geniş, her köşesini gezdim.
Harita için not: Aziz Pilippus Kutsal Alanı’nı Frontinus Kapısı’na doğrudan bağlayan bir patika var. Yani taa merkeze kadar dönmek zorunda değiliz. En son Frontinus caddesini yürüyüp buraya geri geleceğiz zaten.
Pamukkale, Denizli’nin merkezine 17 km mesafede yer alıyor. Yani 20 dakikada gidebiliyorsunuz. Aracınızı park edebileceğiniz iki farklı otopark var:
1) Güney Otoparkı: Travertenlere, müzeye ve havuza en yakın otopark burası olduğu için ben buraya park etmeyi tercih ettim. Konumu tam burası.
2) Kuzey Otoparkı Nekropol’ün ilerisinde, yerleşkenin diğer ucunda kalan park yeri. Nekropolü gezmek için neredeyse bu otoparka kadar yürüyorsunuz aslında. Daha sakin olduğu için özellikle bu kapıyı tercih edenler de var. Konumu tam burası.
Bu iki otoparktan hangisine park ettiğiniz çok dramatik bir fark yaratmıyor çünkü iki kapı arasında yolcu taşıyan araçlar var. Yani diyelim ki aracınızı Kuzey otoparkına park ettiniz ve geze geze antik kentin diğer ucuna kadar yürüdünüz. Otopark’a ulaşmak için onca yolu geri yürümek istemiyorsanız shuttle araçlarına binip gidebiliyorsunuz.
Hierapolis Haritası. Kuzey Otoparkı 1 numaralı noktaya yakınken Güney Otoparkı 14 numaraya yakın.
Araçlar Kleopatra Havuzu’nun oradan kalkıyor. Havuz biletlerinin satıldığı binanın hemen arka tarafında araç biletleri satılıyor. 60 TL karşılığında (2026 yılı fiyatı bu tabii) sizi Kuzey Otoparkı’na götürüyor. Aynı şekilde Kuzey Otoparkı yakınından kalkan araçlarla havuzun olduğu tarafa ulaşım sağlayabiliyorsunuz.
Kapılar arası shuttle araçlarına ek olarak bir de 5 kişilik golf arabalarıyla özel tur yapan araçlar da göreceksiniz. Bu araçlar 1-2 saatte size Antik kentin tüm önemli noktalarını gezdiriyorlar. Yaşı ileri ya da hareket kısıtlılığı olan kişiler için ideal olabilir çünkü tiyatro binasına ulaşmak için epey yokuş çıkmanız gerekiyor. Araç başı 1950 TL ücretleri var.
Nihayet alana varıp aracı park ettiysek şimdi gezmeye başlıyoruz! İlk durağımız ise Kleopatra Havuzu! Burayı ilk durak yapmamın önemli bir nedeni var. “Ben saçım başım dağılmadan güzel güzel gezeyim havuza en son girerim” diye düşünmüştüm ama büyük bir hata yapmışım. Havuza girdiğimizde çok kalabalık olduğunu fark ettik ve orada çalışan bir görevliyi “bu su gerçekten temiz mi” diye sıkıştırdık. Bize söylediği şey aynen şuydu:
“Şu anda su temiz diyemem çünkü sabahtan beri yüzlerce kişi bu suya girip çıktı. Buraya temiz su bir uçtan giriyor, eski su diğer uçtan çıkıyor ama bir devridaim kapasitesi var tabii. Biz çalışanlar olarak havuza sadece sabahları giriyoruz çünkü bütün gece su yenilenip temizlenmiş oluyor. Bu saatlerde pek temiz olmuyor.”
Kleopatra Havuzu
Haliyle suya girmeden kös kös döndük. Şimdiki aklım olsa kesinlikle sabah erkenden, su temizken ve içerisi kalabalık değilken girerdim. Peki şart mı buraya gelmek derseniz bence hoş bir deneyim. Şöyle ki, bu havuz 7. yüzyılda deprem ile yıkılan Agora portigosunun (sütunlu, üstü kapalı kaldırım) kalıntıları arasına dolan termal sular ile oluşmuş durumda. Yani tarihi kalıntıların arasında yüzebiliyorsunuz. Üstelik suyu yılın her mevsimi 36 derecede sabit. Yani çıktıktan sonra üşümeyi göze alırsanız kışın bile girebilirsiniz.
Kleopatra Havuzu’na giriş için ayrıca ücret ödemek gerekiyor. Havuzun giriş kapısının yanındaki gişelerde kişi başı 235 TL ödeyerek biletinizi alıyorsunuz ve içeri giriyorsunuz. Bu arada bu fiyat hali hazırda Müzekart’ı olanlara uygulanan indirimli fiyat. Müzekartı olmayan yabancılar 600 TL ödeyerek girebiliyorlar.
İçeride soyunma odaları, kilitli dolaplar, duş ve tuvaletler var ancak yeterli oturma alanı yok. Yanınızda üzerine oturabileceğiniz bir plaj örtüsü getirmek isteyebilirsiniz. Ayrıca ıslak mayonuzu koyabileceğiniz bir poşet getirmeniz de iyi olur.
Hierapolis Antik Tiyatrosunun Sahnesi
Havuzdan çıkınca Hierapolis Antik Kenti’ni gezmeye başlayabiliriz. Denizli’de Gezilecek Yerler başlığının altında daha detaylı anlatacağım ama burada da kabaca kentin tarihinden biraz bahsedeyim. Bu bölgede daha önceden Frigler yaşasa da bugün gezdiğimiz şehir M.S. 2. yüzyılda, Bergama Krallığı II. Eumenes tarafından kuruluyor. M.Ö. 129 yılında Roma İmparatorluğu’nun yönetimi altına giriyor. Bugün gördüğümüz kalıntıların büyük bölümü de Roma İmparatorluğu dönemine ait. Zira eski kent büyük depremlerle yıkılıp Roma döneminde tekrar yenileniyor.
Peki Hierapolis Antik Kenti’nden neler yapabilirsiniz?
Apollon Tapınağı kalıntılarının yanından geçip Ploutonion’u görebilirsiniz. Burası yeraltı tanrısı Hades’e adanmış bir tapınak. Hemen altındaki mağarada yoğun karbondioksit gazı bulunduğu için “oraya giden bir daha geri dönmedi” efekti yaratmış Hierapolisliler için. Haliyle burayı kutsal kabul etmişler.
Hierapolis’teki Ploutonion yani Hades Tapınağı.
Ploutitonion’un ilerisinde ise Hierapolis Antik Tiyatrosu var. Çok iyi korunmuş, çok güzel bir tiyatro olduğundan kesinlikle görülmeye değer. Buradan Aziz Philippus Kutsal Alanı’na yürüyüp Martiryumu, sekizgen hamamı ve Aziz Philippus Mezarı’nı görebilirsiniz. Aziz Philippus İsa’nın havarilerinden bir tanesi olduğu için bu bölge Hristiyanlar açısından çok önemli. Roma İmparatorluğu Hristiyanlıkla “mücadele ederken” azizi burada çarmıha germiş. Sonra Hristiyanlık resmi din olunca buraya Martiryum (şehirlik) yapıp haç ziyaretlerine başlamışlar. Velhasıl ortam erken Bizans mimarisi açısından da önemli.
Buraları gezdikten sonra Agora kalıntılarının yanından dolaşıp şehrin görkemli giriş kapısı olan Frontinus Kapısı’na ulaşırsınız. Caddeyi atlamadık, merak etmeyin. Geri dönüş yolunda buradan tekrar geçeceğiz. Kapının yanındaki tuvaletleri ve Zeytin Sıkma Atölyesini gördükten sonra Hamam-Bazilika’ya ilerleyip Nekropolis boyunca yürüyebilirsiniz. Hierapolis Nekropolis’i benim hayatım boyunca gördüğüm en büyük nekropolis! Gerçek bir “ölüler şehri” diyebilirim.
Frontinus Kapısı ya da diğer adıyla Dominitianus Kapısı
Kuzey Kapısına doğru yaklaşınca bu yolu aynen geri dönüp Frontinus Caddesi boyunca ilerlerleyebilirsiniz. Hierapolis Katedrali kalıntılarını da gördükten sonra (burası bel boyu ot olduğu için biz çok zor gezmiştik) yolun travertenlere bakan kısmındaki ufak parkta mola verebilirsiniz. Park Pamukkale manzarasına baktığı için çok keyifli bir mola oluyor. Özellikle termosunuzda kahveniz, yanınızda tatlınız çikolatanız varsa. 😊 Parka yakın bir noktada tuvaletler de var ama tam konumunu hatırlayamadım.
Eğer acıktıysanız ve yanınızda yiyecek bir şey yoksa şu noktaya kadar yürüyebilirsiniz. Burada yiyecek içecek satan iki büfe var. Pek keyifli bir yer değil ama bildiğim kadarıyla tek seçeneğiniz burası. Öncelikle oturacak yer bulmak çok zor. Yemekler pek güzel değil ve elbette pahalı. Bazı şeyler bir büfede, bazı şeyler diğer büfede satılıyor ve ikisinin de önünde 20 dakika sıra bekleyebiliyorsunuz. Alternatif olarak Kleopatra Havuzu’nun hemen yanında bir kafe daha var ama orayı hiç önermiyorum.
Güzelce dinlenip karnımızı doyurduktan sonra Hierapolis Arkeoloji Müzesi’ni gezebiliriz. Burası nispeten küçük bir müze olduğu için gezmesi pek fazla vaktinizi almıyor. Alandan çıkarılan lahitler, frizler ve gündelik eşyaları burada görebiliyorsunuz.
Solda Hierapolis Arkeoloji müzesi ve ravertenler, sağda Nekropolis.
Sırada meşhur Pamukkale travertenleri var! Şimdi bir itirafta bulunmalıyım. Travertenler üzerinde yürümek benim hayatım boyunca yaptığım en eziyetli şeydi. Yani konuyla ilgili düşüncem tamamen “Sana uzaktan bakmak aşkların en güzeli” şeklinde. Yine de bu yürüyüşü yapmak istiyorsanız yürüyüşünüze tam şu noktadan başlayabilirsiniz. Burada ayakkabılarınızı çıkartmanız gerekiyor. Travertenlere ayakkabı ya da terlikle basmak kesinlikle yasak. Pek çok kişi ayakkabılarını orada bırakıyor ama siz isterseniz bir poşete atıp yanınızda da taşıyabilirsiniz.
Bu yürüyüşün sıkıntılı tarafı şu, zemin ayağınızı inanılmaz acıtıyor. Pürüzlü yerler zaten ayağınızın altına batıyor. Pürüzsüz yerler ise buz pisti gibi kayıyor. Özellikle rengi koyulaşmış yerlere çok dikkat edin. Zeminin rengi ne kadar koyuysa o kadar kayganmış gibi düşünebilirsiniz.
Havuzların içerisi ise tamamen sürprizlerle dolu. Yürürken bir anda sivri bir taşa basabiliyorsunuz ya da parmaklarınızı bir kaya parçasına çarpabiliyorsunuz çünkü su bulanık oluyor ve dibi görünmüyor. Velhasıl ben bu deneyimden hiiiiç hoşlanmadım ama belki de ben fazla tatlı canlı ve “premses” olabilirim. Yani bunlar objektif değil subjektif fikirler. Siz kendi kararınızı kendiniz verin.
Pamukkale Travertenleri
Travertenlerdeki suyun yüksekliği diz üstüne kadar gelebiliyor. O yüzden buraya gelirken şort, etek ya da paçalarını güzelce katlayabileceğiniz bollukta bir pantolon giymekte fayda var. Dibindeki çamurun ve suyun iyileştirici etkileri olduğuna inanılıyor. Bence amacınız termal udan şifa bulmaksa, içinde 50 kişinin yürüdüğü sığ havuzlardan ziyade civardaki termal otellere gitmek daha mantıklı.
Travertenlerdeki yürüyüş güzergahı sizi taa aşağıya kadar ulaştırıyor. Eğer aracınız yoksa yürüyüp en aşağıdan çıkabilirsiniz ama geri otoparka dönecekseniz bu inişin bir de çıkışı olduğunu hatırlatmış olayım.
Bu yürüyüş işi ne kadar gıcıksa, Pamukkale’yi seyretmek de bir o kadar keyifli. Bu yüzden ben yürüyüşü kısa tutup, travertenlerin hemen üzerinden geçen yol boyunca yürümeyi ve bulduğum her ağaç gölgesinde oturup manzaranın tadını çıkarmayı tercih ettim. Pamukkale’nin en havalı göründüğü fotoğraflar şu noktadan çekiliyor bence. Eğer hava erken kararıyorsa, o gün batımı kızıllığı da görmenizi öneririm. Ben Haziran ortasında gezdiğim için o saatleri bekleyemedim ama gün batımında Pamukale’nin çok güzel göründüğü söyleniyor.
Solda Sütunlu Kilise, Sağda Frontinus Kapısı
Muhtemelen bu noktada zaten çok yorulmuş olacaksınız ama günü bitirmeden önce yapabileceğiniz keyifli bir aktivite daha var Yamaç Paraşütü! Pamukkale gerçekten yamaç paraşütü yapmak için şahane bir nokta çünkü hem traverteleri hem de antik kenti kuş bakışı görebiliyorsunuz. Benim yapmamış olmamın tek sebebi şahsi korkaklığım. Eğer siz benden daha cesursanız randevunuzu bir iki gün önceden ayarlayın derim çünkü yoğun dönemlerde aynı güne yer bulmanız zor.
Burada yamaç paraşütü yapmak için 60€ civarında bir bütçe ayırmanız gerekiyor. Tabii bu fiyat sabit fiyat değil. Sezon yoğunluğuna ve firmaya göre daha pahalı ya da daha ucuz olabilir. Ayrıca fiyata fotoğraf ve video çekimi ücrete dahil değil; onların ücretini ekstra veriyorsunuz. Bu aktivite için 1 buçuk saat kadar vakit ayırmanız gerekiyor. Uçuş 15-20 dakika kadar sürüyor ama öncesinde ulaşım, hazırlık ve bilgilendirme yapılması zaman alıyor.
Eğer Pamukkale’yi tepeden görmek istiyorsanız ama yamaç paraşütü yapma fikrinden hoşlanmıyorsanız, Balon Turu seçeneğini de değerlendirebilirsiniz. Balon turları yalnızca sabah erkenden (6 buçuk civarı) kalkıyor ve yaklaşık 45 dakika – 1 saat sürüyor. Yani balona binecekseniz bunu kahvaltıdan önce yapacak şekilde planlayabilirsiniz.
Aziz Philippus Kutsal Alanı
2. Gün Laodikeia Antik Kenti + Denizli’nin içi
Laodikia Antik Kenti’ni gezerek başlıyoruz! Laodikedia’ya Denizli’nin merkezinden 20 dakikada, Pamukkale’den 15 dakikada ulaşılıyor. Gezmenin ne kadar süreceği ise tamamen size kalmış. Eğer her köşesini görmek istiyorsanız burada 3-4 saatinizi geçirebilirsiniz. Sadece kazılıp restore edilmiş, iyi korunmuş alanları göreceğiniz bir yürüyüş güzergahını ise 2 saatte bitirebilirsiniz. Uzun kalacaksanız yanınıza mutlaka su alın çünkü burada su alabileceğiniz tek yer giriş kapısının orada.
Laodikeia’da saydığım yerleri saydığım sırayla görmenizi sağlayan olan kısa yürüyüş rotası
Laodikeia Antik Kenti döneminin en büyük metropollerinden bir tanesi. Burada hem çok varlıklı bir antik kentin kalıntılarını, hem de İncil’de adı geçen 7 kiliseden birini görebiliyorsunuz. MÖ 3. yüzyıl ortasında Seleukos hanedanı tarafından kurulan kent, önce Bergama Krallığına, sonra Roma İmparatorluğu yönetimine geçmiş. Bu nedenle şehir planlaması Helenistik tarzda (ızgara planlı) olsa da yapıların büyük bölümü Roma İmparatorluğu’na ait.
Solda Kutsal Agora, Sağda Trajan Çeşmesi
Laodikea’ya giriş yapacağınız caddenin adı Suriye Caddesi. Bu caddeyi dümdüz sonuna kadar yürümek yerine biraz ilerleyip sağa dönerseniz Laodikeia Kilisesi’ni göreceksiniz. Burası İncil’de adı geçen 7 kiliseden bir tanesi. Onun ilerisinde karşınıza Kiliseli Ev ve Kuzey Tiyatrosu çıkacak. 12 bin kişi kapasiteli tiyatro henüz toprak altında olsa da, büyüklüğü size ne kadar büyük bir kentte olduğunuzu bir kez daha hatırlatacak. Kiliseli evde ise evin tüm odalarını ve yerleşimini görebilmek muhteşem!
Buradan sonra Batı Tiyatrosu’na doğru yürüyebilirsiniz. Batı tiyatrosunun baktığı sütunlarla çevrili alan ise çok sayıda tapınağın bulunduğu, “Kutsal Agora” olarak isimlendirilen bir alan. Buradaki duvarlardan bir tanesinin üzerindeki fresklerin günümüze ulaşabilmiş olması beni çok etkilemişti.
Laodikeia Kilisesi
Şimdi Laodikeia Kilisesi’ne doğru geri dönebilirsiniz. Kilisenin hemen çaprazında “Tapınak A” olarak bilinen bir tapınak var. Merdivenlerin tepesinde görünen dev kapısı ile burayı gözden kaçırmanız imkansız. Artemis, Apollon ve İmparatorluk Kültüne adanan tapınağı gezdikten sonra yeniden Suriye Caddesi’ne çıkıp kaldığınız yerden ilerlemeye devam edebilirsiniz.
Suriye Caddesi bittiğinde sola dönüp dümdüz yürürseniz, Stadyum Caddesi denilen bu yol sizi Traian Çeşmesi’ne ulaştıracak. Burada çeşmenin önemli özelliklerinden bir tanesi olan Su Kanunları’nı okumadan geçmeyin. Eğer çok detaylı gezmek istemiyorsanız buradan sonra Merkez Agora ve çevresindeki hamam gibi yapıları gezerek gezinizi burada bitirebilirsiniz.
Su Kanunları’nın bulunduğu Trajan Çeşmesi
Eğer benim gibi macera arayan bir insansanız henüz kazılıp çıkarılmamış yapıların bulunduğu tarafa doğru yürümeye devam edebilirsiniz. Trajan Çeşmesi’nin ilerisinde Meclis binası, Güney Agorası, Hamam, su dağıtım alanı gibi pek çok yer var, ancak buralar henüz ziyaret edilebilir şekilde düzenlenmemiş. Yani yeri geliyor bel boyu otların arasındaki incecik patikalarda, acaba otların arasında hangi canlılar var tedirginliğiyle yürüyorsunuz. Stadyum tamamen otlarla kaplı ama sadece büyüklüğünü görmek bile çok etkileyici. Velhasıl, buralara sadece gerçekten ilgi bizi çekiyorsa girin derim.
Laodikedia’dan sonra sıra Denizli’nin içerisini gezmeye geliyor. Denizli’ye gelince aracınızı Bayramyeri Meydanı yakınlarındaki bir otoparka bırakabilirsiniz.
Burada ilk yapılacak şey elbette Denizli Kebabı yemek! Kentin en meşhur kebapçıları da Bayramyeri Meydanı yakınlarında yer alıyor. Önce karnınızı doyurup sonra gezmeye başlayabilirsiniz.
Benim kişisel görüşüm merkezin öyle “mutlaka gezilmesi gereken bir yer” olmadığı yönünde. Yine de buraya kadar gelmişken kentin neye benzediğini görmenin kimseye bir zararı olmaz. Bu yüzden Çınar Meydanı’na kadar yürüyüş yapıp dönebilirsiniz ve ilginizi çeken birkaç müzeyi planınıza dahil edebilirsiniz. Denizli Atatürk Etnografya Müzesi’ni ve Denizli Kent Müzesi’ni de gezebilirsiniz. Ben alışveriş yapmak istiyorum derseniz Denizli’de üretilen tekstil ürünlerini bulabileceğiniz Babadağlılar İş Hanı’na gidebilirsiniz. Burada 200 kadar dükkan bir arada bulunduğu için hem çeşit çok, hem de fiyatlar uygun.
Denizli’de vakit geçirmek için yapabileceğiniz bir diğer aktivite de Bağbaşı Kent Ormanı’na gidip buradan kalkan teleferik ile Bağbaşı Yaylası’na çıkmak. Manzarayı görüp yeşil bir alanda vakit geçirebileceğiniz, bir şeyler yiyip içebileceğiniz ya da piknik yapabileceğiniz alanlar var burada. Teleferikle tesisler arasında ulaşım için servisler de var.
Laodikeia Antik Kenti Agorası
3. Gün Kaklık Mağarası + Işıklı Gölü + Tripolis Antik Kenti veya Lavanta Bahçeleri
Öncelikle tarih konusunda bir hatırlatma yapayım. Eğer seyahatinizi Haziran veya Temmuz ayına planladıysanız bu programdan çok keyif alırsınız. Ancak başka tarihlerde buralara gitmenin hiçbir esprisi olmaz. Işıklı Gölü’nde nilüferler Haziran ve Temmuz boyunca açık kalıyor. Diğer mevsimlerde bırakın Nilüfer görmeyi, tekne turu bile bulamayabilirsiniz. Mesela balıkların üreme mevsiminde tekne turları yasaklanıyor. Soğuk havalarda zaten tekne turu olmuyor.
Lavantalar ise haziranda açmaya başlıyor ve en güzel hallerine temmuz sonunda ulaşıyorlar. Ağustos ayında hasatlar başlıyor. Velhasıl daha erken ya da geç giderseniz o mor tarlaları görme şansınız olmuyor. Eğer seyahatinizi farklı bir tarih için planladıysanız bugünü Kaklık Mağarası + Tripolis Antik Kenti gezisi yaparak değerlendirebilirsiniz. Tripolis aslında benim planımda da vardı ama ne yalan söyleyeyim, çok yorulduğum için pas geçtim. Mağarayı ve gölü gezip otelin havuzuna attım kendimi.
Bugün güne Kaklık Mağarası’nı gezerek başlayacağız! Kaklık Mağarası da neymiş derseniz yeraltındaki Pamukkale derim! Burada tıpkı Pamukkale’dekine benzer beyaz travertenler var. Elbette çok daha küçük bir alan ama yeraltında olması burayı yeterince fantastik bir hale getiriyor.
Yola çıkmadan önce yanınıza mutlaka terlik almanızı öneririm çünkü mağaranın içerisinde yürüyeceğiniz yollara 4-5 cm yüksekliğinde su olacak. Yani ayaklarınız ıslanacak. Eğer termal su havuzuna girmek istiyorsanız mayo ve havlu da almalısınız. Havuz açık havuz olduğu için sadece sıcak havalarda kullanıma açılıyor ama tam açılış-kapanış tarihlerini bilemiyorum açıkçası.
Ayrıca hamilelik gibi kokuya aşırı duyarlı olmanıza sebep olan bir durumunuz varsa Kaklık Mağarası size göre bir yer değil. Buradaki sular kükürtlü olduğu için çürük yumurta kokusunu andıran yoğun bir kokusu var mağaranın. Sıradan insan içinse başta biraz rahatsız edici ama sonra burnunuz alışıyor. Böyle bir doğa harikasını görmek için katlanılmayacak bir şey değil yani.
Kaklık Mağarası’na Denizli’den de Pamukkale’den de yaklaşık yarım saatte ulaşılıyor. Burada Müzekart geçerli değil ve kişi başı 100 lira giriş ücreti var. Ödemeyi park yerine girerken yapıyorsunuz. Kaklık Mağarası büyük bir mağara değil ve gezmesi en fazla 15 dakika sürüyor. Bence kesinlikle gelmeye değer çünkü sıra dışı bir doğa harikası sizleri bekliyor!
Sıradaki durağımız Çivril’deki Işıklı Gölü! Burayı özel kılan şey ise göl yüzeyinin nilüferlerle kaplı olması. Ayrıca muhtemelen şahsi cahilliğim ama ben su papatyalarını da ilk kez burada gördüm. Velhasıl doğa size burada da çok güzel sürprizler sunuyor. Aslında burası kuş gözlemi açısından da sevilen bir noktaymış ama bu işlerden pek anlamadığım için hangi kuşlar, hangi mevsimde görülür bu konuda bir şey diyemeyeceğim.
Işıklı Gölü’nde tekne turu
Işıklı Gölü’nde Nilüferler mayıs ayında açmaya başlıyor ve Ağustos’a kadar açık kalıyor. Tabii hava mevsim normalleri dışında seyrediyorsa bu tarihler kayabilir. Örneğin bu yıl (2026) eylül ayında bile canlılarmış.
Nilüferleri görmek için sadece mevsime değil saate de dikkat etmeniz gerekiyor. Çiçekler sabah saatlerinde açılıyor ve öğlenden itibaren yavaş yavaş kapanmaya başlıyor. Saat 16.00 gibi kapanmış oluyorlar. Yani öğlen saatlerinde burada olmakta, daha geç saatlere bırakmamakta fayda var. Sabah 9’da Denizli’den çıkıp Kaklık Mağarası’nı gezip buraya gelirseniz saat 12 gibi burada olursunuz. Kaklık Mağarası’ndan göle ulaşmak 1 saat 15 dakika kadar sürüyor. Aradaki yollardan birinde asfalt yok. Stabilize yolsa yavaş yavaş gidiyorsunuz mecburen.
Gölde tekne turuna çıkabileceğiniz birden çok nokta var. Ben yakın olduğu için Sundurlu’daki turu tercih ettim. Konumu tam olarak burada. Ben gayet memnun kaldım ama diğer yerleri denemediğim için hangisi daha iyidir kıyası yapamıyorum elbette.
Sundurlu’da teknelerin kalktığı yer
Önceden rezervasyon yaptıramıyorsunuz. İskeleye gelip sıraya girmeniz gerekiyor. Ben arife günü gittiğim halde hiç sıra beklemedim. Öte yandan bayramda gidenler 2-3 saat sıra beklemişler. Dolayısıyla Işıklı Gölü gezisini resmi tatillere denk getirmemekte fayda var.
Ücret tekne başı 1500. Bir tekne en fazla 4 kişi alıyor. Kaç kişi olduğunuz ücreti değiştirmiyor. Tur 1 saat kadar sürüyor. İlk 20 dakika dümdüz nilüferlerin ve sazlıkların yoğun olduğu bölüme gitmekle geçiyor. Sonra yavaşlayıp nilüferler arasında gezinmeye başlıyorsunuz. Burada 10 dakika kadar mola veriyorlar. İsterseniz bolca fotoğraf çekin, isterseniz müziği kapattırıp anın keyfini çıkarın. Bizim molada kaptan telefonumu alıp bir sürü resmimi çekti sağ olsun.
Burada park yeri, oturacak yerleri olan bir büfe ve tuvalet var. Ancak öyle bir tuvalet ki keşke var olmasaydı diyorsunuz. Siz tuvalet yokmuş gibi düşünüp gelmeden önce işinizi halletmeye bakın derin. 😊
Gölün Beydili tarafında balık restoranları ve kafeler var ama Google yorumları pek iç açıcı olmadığı için ben gitmemeyi tercih ettim. Yine de burada daha çok vakit geçirmek isterseniz bilginiz olsun. Sundurlu tarafında tekne turuna katılıp iki kahve içmekten başka yapılacak pek bir şey yok.
Işıklı Gölü
Bu noktadan itibaren iki farklı alternatifiniz var. Eğer bölgedeki büyük antik kentlerin hepsini görmüş olmak isterseniz Denizli’ye döndükten sonra şehri bir 40 km daha geçip Tripolis Antik Kenti’ne gidebilirsiniz. “Yok ben o kadar tarih aşığı değilim, doğada vakit geçirmekten daha çok keyif alıyorum” derseniz burada yolunuzu çok uzatmadan gidebileceğiniz lavanta bahçelerine uğrayabilirsiniz.
Evet, Lavanta deyince akla ilk olarak Isparta ve Kuyucak geliyor ama Denizli de çok farklı bir coğrafya değil.
Google Haritalar’da görünen Lavanta bahçelerinin bazıları artık açık değil. Dolayısı ile gitmeden önce arayıp güncel durumu kontrol etmenizi öneririm. Ben gözüme Gözle Lavanta Bahçeleri’ni kestirmiştim ama daha detaylı bir araştırma yaparsanız başka alternatiflere de ulaşırsınız.
Gelelim Tripolis Antik Kenti’ne! Burası önemli ticaret yollarının kesişiminde kaldığı için çok zenginleşmiş. Kent altyapısı, “bantlı traverten” denilen pembemsi taşları, geniş caddeleri, düzenli (ızgara planlı) şehir planı ve çok iyi korunmuş yapılarıyla ilgi çekici bir kent.
Aslında şehir oluşmaya Helenistik dönemde (M.Ö. 3 yy) başlamış ama bugün gördüğümüz çehresini oluşturan yapılar daha çok şehrin kontrolünü MÖ 133 yılında devralan Roma İmparatorluğuna ait. Kentin kazılıp açığa çıkarılmış alanı nispeten küçük. Hatta kazı başkanı kentin sadece %4’lük bir alanının kazılıp açığa çıkarıldığını söylüyor. Yine de 2 saatinizi rahatlıkla burada geçirebilirsiniz.
Tripolis Antik Kenti (Fotoğraf: Türkiye Kültür Portalı)
Tripolis Antik Kenti henüz tam olarak müze halinde değil. Dolayısıyla burada su alabileceğiniz bir yer ya da kullanabileceğiniz bir tuvalet yok. Aracınızı dışarıda bırakıp biraz yürüyerek ulaşıyorsunuz ve giriş ücreti ödemeden içeri giriyorsunuz. Bir yandan kazı çalışmaları devam ediyor.
Geldiğiniz zaman Agora, Kemerli Agora, Devlet Agorası, konut alanları, çok iyi korunmuş olan umumi tuvaleti, dükkanları, atölyeleri, dev anıtsal çeşmeyi gezebiliyor; kentin altyapısını (su ve kanalizasyon) görebiliyorsunuz. Tiyatro, stadyum, Bizans surları ve nekropolis kısımları henüz kazılıp çıkartılmadığı için şu anda oralara yürümeye gerek yok. Bu yazıyı 2026’dan birkaç yıl sonra okuyorsanız güncel duruma bir bakın çünkü kazılar çok hızlı ilerliyor.
Benim planladığım Denizli gezi rehberi rotası burada sona eriyor. Aslında bu bölgede Çal Kısık Kanyonu ve Beycesultan Höyüğü de var ama herkese hitap etmeyebilir diye bunları kapsayacak bir program yapmadım. Beycesultan Höyüğü Anadolu’daki insan tarihi açısından çok önemli bir yer ama ziyarete uygun şekilde düzenlenmemiş. Dışarıdan şöyle bir bakabiliyorsunuz. Yine de bu konulara özel bir ilginiz varsa, geçerken görmek isteyebilirsiniz.
Denizli Çevresinde Gezilecek Yerler
Denizli’nin çevresinde günübirlik olarak gidip gezebileceğiniz pek çok yer var. Eğer burada 3 günden fazla vaktiniz varsa buraları da gezebilirsiniz:
📌 Afrodisias Antik Kenti: Afrodisias teknik olarak Aydın’da yer alsa da bence Denizli’den ulaşım daha kolay. Denizli’nin merkezinden ulaşım 1 saat 15 dakika kadar sürüyor.
📌 Salda Gölü: Salda Gölü Burdur sınırlarında kalsa da Denizli’den 1 saatte ulaşabiliyorsunuz. Göl hakkında daha detaylı bilgiyi Burdur Gezi Rehberi yazımda bulabilirsiniz.
📌 Kibyra Antik Kenti: Kibyra Antik Kenti de Burdur sınırlarında kalıyor ancak Buraya Burdur’dan gelmek de Denizli’den gelmek de aynı süreyi (1,5 saat) alıyor. Dolayısıyla hazır bu taraflardayken bir gününüzü Kibyra Antik Kenti’ne ayırmak hiç mantıksız değil. Hatta Aynı gün hem Kibyra’yı hem Salda’yı gezip Denizli’ye dönebilirsiniz.
📌 Uşak: Bir gününüzü Uşak’ı gezmeye ayırıp Ulubey Kanyonu, Clandras Köprüsü ve Blaundus Antik Kenti’ni gezebilirsiniz. Üçü de birbirine çok yakın. Denizli’den bu bölgeye ulaşmak ise 1 saat 15 dakika kadar sürüyor.
Uşak Ulubey Kanyonu
Denizli’de Gezilecek Yerler
Eğer Denizli’yi bir turist rehberi ile gezmiyorsanız bu bölümü atlamayın derim çünkü size göreceğiniz yerlerin ne anlama geldiğini, nasıl oluştuğunu, neden önemli olduğunu burada tek tek anlatacağım.
Pamukkale Travertenleri
Pamukkale, bölgedeki termal yeraltı sularının oluşturduğu muhteşem bir doğa harikası! Bu sular yüksek miktarda Kalsiyum Hidro Karbonat içeriyor ve travertenlerin 350 metre ilerisinde bir kaynaktan çıkıp travertenler boyunca aşağı dökülüyor. Su havadaki oksijenle buluşunca; içerisindeki karbondioksit ve karbonmonoksit uçuyor. Kalsiyum karbonat ise zemine çöküyor.
İlk çöktüğünde jel kıvamında olan bu çöküntü zamanla sertleşiyor. İşte Pamukkale travertenleri zemine çöken bu kalsiyum karbonat tabakalarının incecik katmanlar halinde birikip sertleşmesiyle oluşuyor.
Su bazı bölgelerde daha çok, bazı bölgelerde daha az mineral biriktiği için önce küçük doğal setler oluşuyor. Bu setler arkasında su tutmaya başlıyor ve kenarlarda birikip akarak doğal havuzlar meydana getiriyor. En sonunda da bugün gördüğümüz o karakteristik travertenler oluşuyor.
Pamukkale’nin oluşumunun yaklaşık 500 bin ila 600 bin yıl sürdüğü düşünülüyor. Bu süreçte gelişim doğrusal ilerlemiyor. Farklı bölgeler farklı zamanlarda oluşuyor.
Pamukkale elbette dünyadaki tek traverten örneği değil ama büyüklüğü ve bembeyaz rengi ile bence en sıra dışı ve en güzel olanlarından bir tanesi. Burnumuzun dibinde böylesine büyüleyici bir doğal güzellik varken gidip görmemek hata olur.
Pamukkale Travertenleri
Hierapolis Antik Kenti
Hierapolis, Bergama Krallarından II. Eumenes tarafından M.Ö. 2. yüzyılda kurulmuş. Pamukkale’nin hemen yanı başında yükselen şehir tarih boyunca şifalı, kutsal, iyileştiren bir yer olarak kabul edilmiş. Her ne kadar Hierapolis kelime anlamı olarak “kutsal şehir” anlamına gelse de kente adını veren bu değil. Hiera aynı zamanda Bergama Krallığı’nın efsanevi kurucusu Telephos’un eşi kabul edilen Amazonlar kraliçesinin adı ve kent adını tam olarak bu figürden alıyor.
Hierapolis her ne kadar Helenistik dönemde, ızgara planlı bir şehir olarak kurulmuş olsa da, deprem bölgesinde yer aldığı için sürekli yıkılıp yıkılıp yeniden yapılıyor. Bu yüzden gezerken Helenistik dönemden kalan yapıları değil de, daha sonradan Roma İmparatorluğu tarafından yapılan yapıları görüyoruz. Kentin en parlak dönemlerini geçirdiği Roma döneminde nüfusunun 95 bin ila 100 bin aralığında olduğu tahmin ediliyor.
Antik Tiyatro’nun uzaktan görüşünü
Roma bölünüp Hierapolis Doğu Roma kenti haline geldiğinde ise şehir önemli bir Hristiyanlık merkezi oluyor. Bunda İsa’nın havarilerinden bir tanesi olan Aziz Filipus’un (Philippus) burada yakalanıp çarmıha gerilmiş olmasının büyük payı var. Bu dönemde şehre “metropolis” (piskoposluk/metropolitlik merkezi) unvanı veriliyor.
Hierapolis 12. yüzyıl sonlarına doğru Anadolu Selçuklularının kontrolüne giriyor. Yaklaşık 150 yıl sonra meydana gelen yıkıcı bir deprem nedeniyle neredeyse harabeye dönüyor ve terk ediliyor. Peki bugün Hierapolis’İ gezerken bizi neler bekliyor?
Aziz Philippus Martyrion’u ve kutsal alana giden yol
Antik Tiyatro: Hierapolis’in en iyi durumda günümüze gelebilmiş yapılarından olan Antik Tiyatro’nun inşasına M.S. 60 yılında başlanmış ve 206 yılında tamamlanmış. 146 yıllık emek sonucunda ortaya çıkan tiyatronun 12 ila 15 bin kişilik bir izleyici kapasitesi var. İnşasının bu kadar uzun sürmesi farklı dönemlere ait kabartmaların aynı yapıda bir araya gelmesini de sağlamış.
Tiyatro Helenistik stilde, yani oturma sıraları yamaca yaslanmış şekilde inşa edilmiş. 50 adet oturma sırasını ikiye bölen ara yol (diazoma) burada da sıradan insanların oturabildiği koltuklarla, kentin önde gelenleri ve soylularının oturabildiği koltukları birbirinden ayırıyor.
Sahne Binasındaki nişlerde Artemis, Apollon, Dionysos ve Nike heykelleri bulunuyor. Ayrıca sahnenin arka kısmındaki kabartmalarda da çeşitli mitolojik hikayeler ve İmparator Septimius Severus’un taç giyme töreni anlatılıyormuş.
Ploutonion: Ploutonion Hierapolis’teki en ilginç yerlerden bir tanesi. Pluto, Antik Yunan’da Hades adıyla anılan yeraltı tanrısının Roma mitolojisindeki karşılığı. (Arada ufak farklar var elbette. Örneğin Hades sadece ölüler ülkesine hükmederken Pluton yeraltı kaynaklarına da hükmeder ama konumuz bu değil). Yani bugün Plutonion olarak bilinen yer, yeraltı tanrısı Hades’e adanmış bir kutsal alan.
Tapınağın ilginç yönü ise altında “cehennem kapısı” denilen bir mağara bulunması. Bu mağara fay kırıklarından sızan karbondioksit gazı ile dolu. Hatta mağaranın önündeki su birikintisine bakarsanız içerisinde hava kabarcıkları olduğunu siz de görebilirsiniz.
Renksiz ve kokusuz bir gaz olduğu için kimse gazın farkında değil ama içeri girenler yeterli oksijen olmadığı için ölüyor ve bir daha geri dönemiyor. Buranın yeraltı dünyasına açılan bir kapı olduğunu düşünmesinler de ne yapsınlar, değil mi?
Plutonioun ve altındaki “Cehennem Kapısı”
Dini törenler sırasında bu mağarada hayvan kurbanları veriliyormuş. Tasmalı hayvanlar içeri gönderiliyor, sonra tasmalarından çekilerek ölüleri çıkarılıyormuş dışarıya. Girişe kandiller bırakıp; kandiller oksijensizlik yüzünden sönünce, sunulan ateşin tanrılar tarafından kabul edildiğine de inanıyorlarmış. Tapınağın rahipleri ise mağaraya girip sağ çıkabilen kişilerden oluşuyormuş. Muhtemelen bu kişiler nerede nefeslerini tutup nerede nefes alacaklarını bilen kişilerdi ama bu konuda kesin bir bilgi yok.
Bugün tapınağın büyük bölümü yıkık durumda olsa da, tapınağın merkezindeki Hades ve Cerberus (Cehennemin kapısını koruyan 3 başlı mitolojik köpek) heykellerinin replikalarını, ve mağaranın bulunduğu avluyu çevreleyen duvar ve basamakları görebiliyorsunuz.
Bu arada bazı kaynaklarda “Plutonion’un üzerine Apollon Tapınağı inşa edilmiş” yazdığını okuyabilirsiniz ama araştırmayı biraz daha derinleştirince anladım ki bu bilgi güncel bir bilgi değil. Arkeologlar ilk olarak Apollon Tapınağı’nın alt katmanlarına inmişler ve burada gazlı su çıkışı ve benzer bir mimari yapı görünce “Ploutonioun’u bulduk, bu tapınağın altında kalmış” demişler. Sonra kazılar ilerledikçe (2010 yılında) gerçek Ploutonion 150 metre kadar güneydoğusunda bulunmuş Apollon Tapınağı’nın.
Plutonioun ve altındaki “Cehennem Kapısı”
Apollon Tapınağı: Kentin büyük yapılarından bir tanesi olan tapınağın çevresi tellerle kapalı ve içerisine giriş yasak. Etrafında dolaşırken az da olsa görebiliyorsunuz ve önemli bir yapı olduğu için buradan da bahsetsem iyi olur diye düşündüm.
Apollon Tapınağı kentin en eski inanç merkezlerinden bir tanesi. Apollon ışığın, müziğin ve sanatın tanrısı ancak kendisinin kehanet gücü olduğu için, kehanet merkezleri de bu tanrıya ithaf ediliyor. Bu tapınak da zamanla önemli bir kehanet merkezine dönüşüyor. Öncesinde burada Apollon ile birlikte, Anadolu’nun yerel tanrıçası olan Kibele’ye de tapınıldığı tahmin ediliyor.
Tapınak Plutnion ile aynı fay hattı üzerinde bulunuyor ve aynı gazlı su çıkışı burada da görülüyor. Tapınakla cleromancy yöntemiyle kehanette bulunulduğu tahmin ediliyor. Yani harfler ya da harfleri simgeleyen nesleler rastgele kura çeker gibi çekilip anlamlandırılmaya çalışılıyor.
Apollon Tapınağı
Aziz Philippus Kutsal Alanı: Hierapolis yüzyıllardır Hristiyanlar açısından çok önemli bir yer. Hatta bir haç merkezi. Bunun nedeni ise İsa’nın havarilerinden bir tanesi olan Aziz Philippus’un Hristiyanlığı yaymak için geldiği Hierapolis’te çarmıha gerilmiş olması. Ne zaman ki Roma İmparatorluğu Hristiyanlığı resmi din olarak kabul ediliyor, Azizin çarmıha gerildiği yere hemen bir şehitlik (martiryum) inşa ediliyor. Martyrion ilginç bir mimari plana sahip. Ortasında yuvarlak bir salon bulunan 8 koridoru var.
4. yüzyılda kutsal alana çıkan yolun yanına, buraya spiritüel bir iyileşme için gelen kişilerin faydalanabileceği sekizgen bir hamam inşa ediliyor. Hacca gelen kişilerin bu sekizgen hamamda temizlendikten sonra kutsal alana çıkmaları bekleniyor. Şehitlik ile mezar yerini birbirine bağlayan merdivenlerin yanında bir çeşme de yer alıyor. Bu çeşmeye ayazma yani kutsal, iyileştirici su kaynağı gözüyle bakılıyor.
Sağ taraftaki sütunlar, eskiden bir kilise inşa edilmiş olan ve azizin mezarını da içerisine alan yapıya ait. Sol taraftaki merdivenler ise Martyrion’a çıkıyor.
Bir süre sonra kutsal alana ulaşımı kolaylaştırmak için bir köprü ve alanın önemini vurgulayan bir kapı inşa ediyorlar. Köprü yarı yıkık durumda olsa da buradaki tek köprü olduğu için görünce tanırsınız.
Tüm bu bölge antik kentin merkezine biraz uzakta kalsa da atlamamanızı tavsiye ederim çünkü o her boşluğundan çiçekler fışkıran antik yolda yürümek, erken Bizans mimarisinin önemli örneklerinden bir tanesi olan şehitliği görmek ve buradaki yaşanmışlıklar üzerinden dinler tarihi üzerine biraz düşünmek gerçekten keyifli bir aktivite.
Aziz Philippus Kutsal Alanı’ndan çıkınca ana yolu değil de, sağa ayrılan patikayı takip ederseniz Agoranın bulunduğu yerin (şu anda hiç gezilebilir durumda değil) yanından dolaşıp Frontinus Kapısı’na çıkabilirsiniz.
Aziz Philippus Martyrion’u.
Frontinus Kapısı: Şehrin anıtsal giriş kapısı olan Frontinus Kapısı, Asya Prokonsülü Julius Sextus Frontinus tarafından M.S 82-83 yıllarında yaptırılmış. Buraya Domitianus kapısı da deniliyor çünkü prokonsül kapıyı yaptırırken o dönemde iktidarda olan imparator Domitianus’a ithaf etmiş. Bunu üzerindeki yazıttan öğreniyoruz.
Kapı üç kemerli, oldukça büyük ve heybetli bir yapı. M.S 80’li yılların ortalarında yaptırılan kapı kentin ana caddelerinden bir tanesi olan, Frontinus Caddesine açılıyor. Her iki yanında yuvarlak savunma kuleleri bulunuyor, ancak bu kulelerin gerçekten “savunma” amaçlı kapıldığını söylemek zor çünkü bu kapı şehir surlarına bağlanmıyor. Muhtemelen o dönemde bu kuleler, kapı mimarisinin gelenekselleşmiş bir elemanı olarak değerlendirildiği için yapılmış.
Frontinus Kapısı
Frontinus Caddesi, Frontinus Kapısı’ndan giren kişileri şehrin içlerine ulaştıran bu dev caddenin genişliği 13 metre ile 14 metre arasında değişiyor. Her iki tarafında dükkanlar ve atölyeler bulunan caddenin üzerinde bir kapı daha bulunuyor. Bu kapıyı geçtikten sonra çok büyük bir anıtsal çeşme olan Triton Çeşmesi hemen solunuzda kalacak. Çeşme bugün tamamen yıkık durumda, ancak 60 metrelik uzunluğundaki çeşmenin canlandırma görselini bilgilendirme tabelasında görebilirsiniz.
Umumi Tuvalet (Latrin): Frontinus Kapısı’nın bir yanında zeytin işleme atölyeleri, diğer yanında ise umumi tuvaletler bulunuyor. O dönemde tuvaletin mahremiyet içerisinde kullanılan bir yer olmadığını, insanların yan yana oturup sosyalleştikleri, muhabbet ettikleri bir yer olduğunu tekrar hazırlatmış olayım. Kadınlar tuvaleti ve erkekler tuvaleti ayrımı da bulunmuyor.
Buradaki tuvalet çoğu antik kenttekinin aksine kare biçimli değil, ince uzun bir dikdörtgen biçiminde. Tuvalet oturakları tek bir duvara dizilmiş şekilde konumlandırılmış ama bu oturaklar günümüze ulaşmamış. Oturakların önünde temizlik için kullanılan temiz suyun aktığı kanallar bulunuyor. Tuvalet binasının hemen altından geçen borular buradaki atık suyu Frontinus Caddesi’nin altından geçen kanalizasyon sistemine bağlıyor.
Solda arjeoloji müzesinde sergilenen bir lahit, solda ise Latrin yani umuni tuvalet binası.
Hamam Bazilika: Bu büyük hamamın şehir kapısının dışında kalması bir tesadüf değil. Roma şehirlerinin pek çoğunda hamamlar şehrin hemen girişinde ya da dışında yer alıyor çünkü şehre dışarıdan gelen kişilerin temizlendikten sonra içeri girmeleri tercih ediliyor. Peki neden sadece hamam değil de hamam bazilika? Çünkü bu yapı ilk olarak M.S. 3. yüzyılda hamam olarak yapılıyor. Hristiyanlık yaygınlaşınca büyük bir ibadethaneye ihtiyaç duyuluyor ve şehirdeki buna en uygun binalardan bir tanesi bu hamam olduğu için, bina M.S. 5. yüzyılda ibadethaneye çevriliyor. Bunun için içerisindeki bazı duvarlar yıkılıyor ve içine bir apsis ekleniyor.
Şu anda içerisine girip gezmek mümkün değil ama önünde durup yapının heybeti karşısında büyülenebiliyorsunuz.
Hamam Bazilika
Nekropolis: Hierapolis’in devasa bir Nekropolis’i yani mezarlık alanı var. Bunu hem çok uzun süredir yerleşim bulunan büyük bir şehir olmasıyla, hem de kutsal ve şifalı bir kent olması nedeniyle ömrünün son demlerini geçiren insanların şifa bulmak amacıyla buraya akın etmesiyle açıklamak mümkün.
Nekropolis alanı Frontinus Kapısı’ndan Kuzey Otoparkı’na kadar uzanıyor. Bölgede lahitler, tümülüsler ve anıtsal mezarlar bir arada bulunuyor. Geç Helenistik dönemden erken Hristiyanlik dönemine kadar uzun bir sürecin birikimi bunlar.
Bu arada nekropolis’in şehre giden ana yolun üzerinde bulunması da bir tesadüf değil. Varlıklı ve soylu kişiler öldükten sonra mezarlarını gören kişiler kendilerini hatırlasın, yani adları yaşasın diye ana yollardan görülebilen mezar yerlerini tercih ediyorlar. En göz önünde mezarlar da genellikle en saygın, en prestijli ya da en zengin kişilerin mezarları oluyor. (Bunu genel geçer bilgi olarak yazdım Hierapolis özelinde değil.)
Hierapolis Nekropolisi
Hierapolis Antik Kenti’nin konumu için tıklayın.
Laodikedia Antik Kenti
Laodikeia aslında hak ettiğinden çok daha az tanınıp bilinen, hem çok güzel hem de çok önemli bir antik kent. Öncelikle inanılmaz büyük bir metropol burası. Tekstil üretimi, ticaret ve taş ocakları sayesinde zenginleşmiş, heybetli yapılarla süslenmiş bir yer. Tekstil üretimi öylesine önemli ki, burada koyu renkli, yumuşak ve yüksek kaliteli yünlerden üretilen kumaşlar imparatorluğun dört bir yanında “Laodikeia Kumaşı” olarak tanınıp lüks tüketim ürünü olarak talep görüyor. Ayrıca İncil’de adı geçen 7 kutsal kiliseden biri de burada yer alıyor.
Laodikedia, Seleukos Kralı II. Antiokhos Teos tarafından, yaklaşık MÖ 261–253 yılları arasında yani Helenistik dönemde kurulmuş. Kral kente eşi Laodike’nin adını vermiş. Aslında burada daha önce Diospolis ve Rhoas adıyla bilinen yerleşimler de varmış ama bugün gördüğümüz bu kentin kurucusu Seleukoslar kabul ediliyor.
Bölgedeki pek çok şehir gibi burası da MÖ 188 yılında Bergama Krallığı’nın eline geçiyor. Bergama Kralı Kralı III. Attalos MÖ 133 yılında ölüp topraklarını Roma İmparatorluğu’na bırakınca, Laodikeia da bir Roma şehri oluyor. Roma Hristiyanlığı benimsedikten kısa süre sonra buraya bir kilise yapılıyor ve Laodikeia önemli bir inanç merkezi haline geliyor. MS 1.–5. Yüzyıllar arasında en zengin dönemlerini yaşıyor ama arka arkaya gelen depremler bu varlıklı dönemin sonunu getiriyor. Laodikeia her depremde daha çok zarar görüp daha çok terk ediliyor. MS 7. yüzyılın ilk yarısında yaşanan depremden sonra halkın büyük bölümü bugün Denizi’nin Kaleiçi olarak bölgesine taşınıyor.
Laodikeia Sokakları
Peki Laodikedia’da bizi neler bekliyor?
Tapınak A: Kente giriş Suriye Caddesi olarak adlandırılan geniş ve uzun caddeden yapılıyor. Cadde üzerindeki en önemi yapılardan bir tanesi ise “Tapınak A” olarak bilinen Artemis, Apollon ve İmparatorluk Kültü tapınağı. Bu tapınak büyük ölçüde yıkık durumda.
Buradaki yapıların tamamlanamıyor olmasının önemli bir nedeni var. Laodikeia terk edildikten sonra kente dev bir taş ocağı muamelesi yapılmış. Yani yıkılan binaların taşları alınmış ve civar kentlerde kurulan diğer yerleşimlere taşınarak inşaat malzemesi olarak kullanılmış. O yüzden buradaki yapılarda tamamlanamayan eksik bölümler var.
Tapınağın giriş katı ayakta olmasa da merdivenleri, kapısı, önündeki sütunlar ve alt katındaki, mahzeni görülebiliyor. Daha doğrusu cam bir terasın altında kaldığı için üzerinde yürünebiliyor. Tapınağın önündeki geniş avluda, altına ayna yerleştirilmiş bir alınlık parçası göreceksiniz. Ben gezerken fark etmeden öylesine bakıp geçmiştim ama sonradan öğrendim ki bu aynanın gösterdiği yerde bir horoz deseni var. Bugün Denzili’nin horozları ile ünlü bir memleket olduğu düşünürse, burada 2000 yıl öncesinden bize göz kırpan bir horoz kabartması olması oldukça tatlı bir detay.
Tapınak A, Artemis, Apollon ve İmparatorluk Kültü Tapınağı demiştim. Artemis doğa, av, doğrum ve bereketin tanrıçası. Apollon ise güneş tanrısı olarak tanınsa da müzik ve sanattan sorumlu. Ayrıca kehanet gücü olması ise tanınıyor. Peki “İmparatorluk Kültü ne ola ki” derseniz şöyle açıklayayım; Augustus döneminde İmparatorlara ve aile üyelerine kutsallık atfetme geleneği başlıyor. İmparatorlar da kahramanlar ve ilahi varlıklar olarak görülüyorlar ve adlarına tapınaklar yapma, saygı sunmak ve onurlandırmak için bu tapınaklara gitme geleneği kısa sürede yerleşiyor. M.S. 313 yılında Hristiyanlık kabul edilince, Tapınak A işlevini kaybediyor ve Laodikeia Kilisesi’nin arşiv binası olarak kullanılmaya başlıyor.
Tapınak A
Laodikeia Kilisesi: Laodikia Antik kentinde içeri girer girmez fark edeceğiniz, üzeri kapalı büyük bina, İncil’de adı geçen 7 kiliseden bir tanesi olarak Hristiyanlarca kutsal kabul ediliyor.
Öncelikle şunu söyleyeyim; Hristiyanlıkta “Kilise” ifadesi sadece ibadet edilen bina anlamında kullanılmıyor. Laodikeia Kilisesi denilince oradaki dini kurumlar, din adamaları ve cemaat bir bütün olarak kastediliyor. Peki o zaman neden bu binaya “kutsal kilise” muamelesi yapılıyor bunu tam olarak çözebilmiş değilim çünkü bu binanın yapım tarihi, adı geçen pasajların yazım tarihinden daha sonra. Yani muhtemelen İncil’de adı geçen topluluk hiç bu çatının altında bulunmadı.
Ben yine de size bu yedi kutsal kilise mevzusu nedir onu anlatayım. İnanışa göre İsa’nın 12 havarisinden biri olan ve Yuhanna İncili’ni derleyen Yuhanna’ya bir vahiy geliyor. Vahiye göre bu yedi büyük kiliseye birer mektup yazması isteniyor. Bu kiliselerden bir tanesi de Laodikeia Kilisesi.
Laodikeia Kilisesi
Mektupta Laodikeia Kilisesi dünyevi zenginliğine güvenip ruhsal eksikliklerini gidermemekle eleştiriliyor. Metnin Türkçe çevirisi aşağı yukarı şöyle bir şey:
“Laodikeia’daki kilisenin meleğine yaz Amin olan, güvenilir ve gerçek tanık, Tanrı’nın yaratılışının başlangıcı şöyle diyor Yaptıklarını biliyorum; ne soğuksun ne de sıcak. Keşke soğuk ya da sıcak olsaydın! Böyle ılık olduğun, ne sıcak ne soğuk olduğun için seni ağzımdan kusacağım. Çünkü diyorsun ki; Zenginim, zenginleştim, hiçbir şeye ihtiyacım yok. Oysa zavallı, acınacak durumda, yoksul, kör ve çıplak olduğunu bilmiyorsun.
Sana öğüt veriyorum Zengin olmak için benden ateşte arıtılmış altın satın al; çıplaklığının utancı görünmesin diye giymek üzere beyaz giysiler al; görebilmek için gözlerine sürmek üzere merhem al. Sevdiklerimi azarlar ve terbiye ederim. Bu nedenle gayretli ol ve tövbe et. İşte kapıda duruyor ve kapıyı çalıyorum. Biri sesimi işitir ve kapıyı açarsa onun yanına gireceğim; onunla, o da benimle yemek yiyecek. Ben nasıl galip gelip Babamın tahtına O’nunla birlikte oturduysam, galip gelene de benimle birlikte tahtımda oturma hakkı vereceğim. Kulağı olan, Ruh’un kiliselere ne dediğini işitsin.”
Kitapta Laodikeia adının geçtiği tek yer burası değil. Yeni Ahit’teki Koloseliler Mektubu’nda da Laodikeia, Hristiyan topluluklarının yaşadığı ve iletişimde kalınması gereken bir kent olarak geçiyor.
Kilise (Hristiyanlığın kabulünü sağlayan Milano Fermanı’ndan kısa süre sonra), M.S. 4. yüzyılda inşa edilmiş. O dönemin standartlarına göre oldukça büyük ve heybetli bir yapı. Bu da bu şehirde dine verilen önemi gösteriyor.
Üç nefli kilisenin içerisinde mozaik kaplı zeminler, haç şekilli bir vaftiz havuzu ve kutsal alan bulunuyor. Erken Hristiyan mimarisinin önemli örneklerinden bir tanesi olarak kabul ediliyor.
Kuzey Tiyatrosu: M.S. 2. yüzyılda inşa edilen, 12 bin kişi kapasiteli tiyatro henüz kazılmamış durumda olsa da tiyatronun büyüklüğü kentin büyüklüğünü anlamanıza yardımcı oluyor. Tam anlamıyla restore edilmesi çok güç görünüyor çünkü buradan epeyce taş alınıp başka yapılarda devşirme malzeme olarak kullanılmış.
Tiyatronun çok amaçlı olarak kullanıldığı düşünülüyor. Bölge meclisi toplantıları da bu tiyatroda yapılıyormuş, sahne alanına su doldurulup deniz zaferlerinin canlandırıldığı temsiller de düzenleniyormuş.
Kiliseli Peristilli Ev: Burada büyüklüğü karşısında şaşıracağınız dev bir Roma villası göreceksiniz. Ortasında kocaman bir avlu bulunan ev M.S. 2. yüzyılda inşa edilmiş. Yaklaşık 2000 metrekareye yayılan bir konut alanı ve 20’den fazla odası var. Evin bir diğer özelliği de içerisindeki odalardan bir tanesinin gizli bir kiliseye dönüştürülmüş olması. Hristiyanlığın henüz kabul edilmediği, hatta imparatorluğun Hristiyanlıkla savaş halinde olduğu dönemde, odalardan bir tanesini kiliseye dönüştürerek, burada gizlice ibadet edebilmişler.
Kilisei Ev’in bir bölümü
Kutsal Agora: Kamusal alan olarak kullanan meydanlara Agora adı veriliyor. Suriye caddesine üç anıtsal kapı ile bağlanan bu Agroya’ya “Kutsal Agora” denilmesinin neden ise bu agoranın içerisinde iki tane tapınak bulunmasıymış. Bu tapınaklardan biri Zeus’a, diğeri Athena’ya adanmış. Hristiyanlık resmi din kabul edilince, tapınakları yıkıp burayı Agora’ya çevirmişler. Agora’nın içerisine devasa (166 metrelik) havuzlar yapmışlar. Yani bugün gittiğinizde tapınakları değil, havuzlu meydanı görebiliyorsunuz.
Havuzun kenarındaki portigonun (kenarlarında sütunlar bulunan üstü kapalı kaldırım) sütunları büyük ölçüde yerlerinde duruyor. Özellikle uzaktan baktığınızda hiçliğin ortasında yükselen bu sütunların çok etkileyici bir havası var bence.
Freskli Duvar: Kursal Agora Portigosunun hemen yanında, oradaki devasa havuz ve sütunlardan çok daha etkileyici bir şey var Freskli Duvar. M.S. 34 yılında yıkılmış olan 25 metre uzunluğunda ve 9 metre yüksekliğindeki öyle bir restore etmişler ki bugün üzerindeki freskleri yani duvar resimlerini görebiliyoruz.
Kusal Agora ve Freskli Duvar
Batı Tiyatrosu: Laodikia’daki tek tiyatro Kuzey tiyatrosu değil. O tiyatronun çok yakınında, Kutsal Agora’nın biraz ilerisinde bulunan bu tiyatroya Batı Tiyatrosu deniliyor. 8.000 kişilik tiyatro diğerinden biraz daha küçük ama tamamen kazılıp restore edilmiş durumda olduğu için görülecek daha çok şey var.
Her tiyatroda olduğu gibi burada da öndeki oturma sıraları soylulara, arkalardakiler halka ait. Burada farklı olarak, ön taraftaki izleyici koltuklarının tam ortasında, ayrıcalıklı kişiler için ayrılmış bir loca bulunuyor. Locanın üzerinde kime ayrıldığı yazmıyor. Ancak büyük ihtimalle şehir yöneticileri ve civar illerden gelen yöneticiler bu alana oturabiliyordu.
Trajan Çeşmesi: MS. 113- 155 yılları arasında yapılan çeşmenin orasında İmparator Traian’ın 3 metrelik bir heykelini görüyorsunuz. Traian hemen yanı başında bulunan Dacia’lı bir esire diz çöktürmüş olarak görünüyor. İmparatorun düşmanlarına diz çöktürmesini temsil eden heykel henüz birkaç yıl önce restore edildi.
Laodikeia’ya su 18 kilometre mesafeden geliyor. Bu su altyapısının oluşturulabilmesi için İmparator kente 30.000 denarius para gönderiyor. Haliyle buraya imparatorun dev bir heykelini dikip ona adanmış bir çeşme yapmaları şaşırtıcı değil.
Çeşmenin en önemli özelliklerinden bir tanesi önünde “su kanunları” yazıtı bulunması. 14 maddeden oluşan kanunların özetlenmiş halini Arkeofili ‘nin web sitesinden alıp şöyle bırakıyorum
“Hiç kimse kent çeşmelerindeki veya borularındaki suyu herhangi bir bahane ile uzaklaştırmaz veya dağıtamaz. (Bu yazıt) Kente gelen suyun alıkonulması veya yolunun değiştirilmesinin yasaklanması ve suyun kamu yararına kullanımının tahsisi içindir. Her kim kente ait suyu kendi şahsi kullanımı için böler veya suya zarar verirse imparator hazinesine 5 bin dinar ödemek zorundadır…”
Aslında çeşmenin üzerinde mitolojik kabartmalar da varmış ama Hristiyanlık resmi din olarak kabul edildikten sonra bu kabartmalar kırılıp yerlerine haç kabartmaları yapılmış.
Trajan Çeşmesi ve su kanunları
Laodikeia Antik Kenti’nin konumu için tıklayın.
Tripolis Antik Kenti
Tripolis Antik Yunanca’da “üç şehir” anlamına geliyor. Bu adı alma nedeni ise üç küçük yerleşimin birleşip tek bir şehre dönüşmesi de olabilir, üç farklı yönetim bölgesinin (Frigya, Lidya ve Karia) kesişimine kalması da olabilir. Kesin olarak bildiğimiz tek şey Helenistik dönemde Apollonia adı verilen bu şehrin, Roma yönetimine geçtikten sonra “Menderes kıyısındaki Tripolis” olarak anılmaya başladığı.
Burada uzun zamandır yerleşim olmasına karşın bugün anladığımız anlamda şehirleşmenin MÖ 3. Yüzyıl civarında başladığı tahmin ediliyor. Kent İskender’den sonra Anadolu’ya yayılan krallıklardan bir tanesi olan Seleukos’ların elindeylen, Pergamon Krallığı bu bölgeyi ele geçiriyor. Pergamon Kralı III. Attalos ölüp topraklarını Roma’ya bırakınca (MÖ 133), Tripolis de bir Roma İmparatorluğu şehri oluyor.
Burası önemli ticaret yollarının ortasında kalması açısından (Bergama ve Efes’i Hierapolis ve Laodikeia’ya bağlıyor) önem kazanıyor ve oldukça zengin bir kent haline geliyor. Ayrıca verimli topraklar, nehre yakınlık, yakın mesafeye yayılan taş olacakları gibi üretim ve lojistik avantajları da var. En parlak dönemlerinde 15.000 -20.000 kişi arasında bir nüfusa ev sahipliği yaptığı düşünülüyor.
Hayat Tripolis’lilere her zaman iyi davranmıyor. Deprem kuşağında yer alan şehir depremler nedeniyle birkaç kez yıkılıp tekrar yapılıyor. Roma’nın bölünmesi, gerilemesi, Sasaani akınları falan derken 7. yüzyılda kent giderek küçülmeye başlıyor. 10. yüzyıla gelindiğinde burada çok az bir nüfusun yaşamaya devam ettiği tahmin ediliyor.
Tripolis Antik Kenti (Fotoğraf: Türkiey Kültür Portalı)
Peki burayı gezerken neler göreceksiniz?
Yürürken kentin merkezine ulaşmadan önce ilk göreceğiniz şey kentin konut alanı olacak. Burası 10 odalı tek bir villa mı yoksa birden çok konut mu onu tam anlayamadım çünkü farklı kaynaklarda farklı anlatılıyor.
İlerleyip kente ulaştığınızda enlemesine uzanan büyük bir caddeye ulaşacaksınız. Burada çok sayıda heykel kaidesi var. Bu kaideler üzerinde kentin vali gibi yöneticilerinin, ya da önemli yapılarının yapılmasına sponsor olan kişilerin heykelleri bulunuyor. Heykeller kazılarda bulunmuş olsa da henüz hepsi yerlerine yerleştirilmiş değil.
Caddede bulunan ızgaralardan aşağı baktığınızda göreceğiniz tüneller kentin kanalizasyon sistemine ait. Tripolis’in gelişmiş bir altyapı sistemi var. Daha sonra göreceğiniz su dağıtım alanı ve borular da çok iyi korunmuş (ya da çok iyi restore edilmiş) durumda.
Ana cadde ile Agoranın arasında, kemerli galerilerden oluşan kapalı bir yapı var. Burası zaman içerisinde işlev değiştiren bir yapı. “Kemerli Agora” denilen bu alanın ilk başlarda sadece Agora’ya geçiş sağlayan kapalı ve korunaklı bir geçit olarak inşa edildiği tahmin ediliyor. Daha sonra hem altına hem üstüne pazar tezgahları kuruluyor ve burası bir nevi Kapalıçarşı’ya dönüşüyor. Ayrıca bir dönem burada seramik atölyesi gibi üretim atölyeleri bulunduğu da biliniyor.
Tripolis Antik Kenti (Fotoğraf Servet Uygun / TGA)
Kemerli Agora yakınında kazılan dükkanlardan bazılarının restoran olduğu biliniyor çünkü burada ocaklar, hayvan kemikleri ve balık kılçıkları bulunmuş. Tripolis’te muhtemelen çok balık tüketiliyormuş çünkü burada çok sayıda olta ucu, balık kılçığı ve balıklı duvar resimleri bulunmuş.
Agora’nın yanından ilerlediğiniz zaman sağ tarafınızda dükkanları ve atölyeleri göreceksiniz. Bu atölyelerden bir tanesi de taş kesim atölyesiymiş. Alanın girişi kapalı olduğu için fazla bir şey görünmüyor ama buradan 6. ve 7. Yüzyıl civarında taşları nasıl kestiklerini öğrenebilmiş arkeologlar. Malum elektrik olmadan mermer kesebilmek zor zanaat. Burada yüksekten akan suyun çarkları çevirmesi ve o çarkların da testereleri çevirmesi ile çalışan taş kesim aletleri varmış. Bu yıllarda Tripolis epey yıkılmaya başlamış durumda. Atölyede de muhtemelen yıkılan binaların taşları alınıp, farklı yerlerde yeniden kullanılabilecek şekilde yeniden şekillendiriliyor.
Burada ortasında bir sütun ve çeşme havuzu bulunan bir agora yani kent meydanı var. Havuzun muhtemelen başka bir çeşmenin altında yer aldığı ve buraya sonradan getirilerek zeytinyağı sıkmak için kullanıldığı söyleniyor. Ortadaki sütunun üzerinde kimin heykelinin bulunduğu bilinmiyor.
Biraz daha ilerlediğinizde, Agora ile Devlet Agorası arasında, iki caddenin kesiştiği köşede kalan yerde çok iyi korunmuş bir Lantrina yani umumi tuvalet göreceksiniz. M.S. 2. yüzyılda yanındaki çeşme ile birlikte inşa edilmiş. 4. yüzyılda restore edilmiş.
Kemerli Agora (Fotoğraf Servet Uygun / TGA)
Bu tuvalet kare planlı bir tuvalet. Bu tarz tuvaletlerde genellikle ortada bir havuz bulunuyor ve çatının ortası açık oluyor. Bu açıklıktan dolan yağmur suyu hem havuzu dolduruyor hem de aydınlatma ve havalandırma sağlıyor. İnsanlar 4 duvara yayılmış tuvaletlere oturup muhabbet edip sosyalleşerek işlerini hallediyorlar. Oturma yerlerin hemen önündeki kanallardan akan suyu ise temizlik için kullanıyorlar.
Bu caddeden ilerlemeye devam ettiğinizde sağınızda kocaman bir anıtsal çeşme kalıyor. 37 metre genişliğindeki çeşme toplam 3 katlıymış ama günümüze tek bir katı ulaşabilmiş. M.S. 2. yüzyılda yapılmış ama depremde yıkıldığı için 4. Yüzyılda yeniden ayağa kaldırılmış. Çeşme sadece büyüklüğüyle değil, Anadolu’nun hatta dünyanın pek çok yerinden getirilmiş farklı taşlarla inşa edilmiş olması açısından da bir zenginlik sembolü. Çeşme bugün taşlarla örülmüş gibi görünüyor ama kullanıldığı dönemde tamamen mermer kaplıymış.
Antik kentin tiyatrosuna kentin ilerisine uzanan yolun ilerisinde kalıyor ama henüz kazılıp açığa çıkarılmadığı için buraya kadar yürümeye gerek yok diye düşünüyorum. Daha da ilerilerde büyük bir stadyum, şehir kapısı, nekropol alanları da var ama oralar da aynı şekilde toprak altında.
Tripolis Antik Kenti’nin konumu için tıklayın.
Kaklık Mağarası
Denizli’de yerin altında bir Pamukkale daha var; orası da Kaklık Mağarası! Elbette Pamukkale kadar büyük değil ama aynı bembeyaz travertenleri, yer altında bir mağarada görmek büyüleyici bir deneyim. Bambaşka bir dünyadaymışsınız gibi bir atmosferi var buranın.
Buradaki travertenler Kokarhamam Pınarı’ndan gelen sular tarafından oluşturulmuş. Tıpkı Pamukkale’deki gibi, oksijenle temas eden termal su içerisindeki minerallerin bir kısmını tortu olarak bırakmaya başlamış ve bu tortular zamanla katmanlar halinde birikip sertleşmiş.
Mağaranın çok kötü bir kokusu var çünkü suyu kükürtlü. Yani mağara pis olduğu için kokmuyor. Suyun doğal kokusu o.
Mağara çok büyük değil. Gezmesi yaklaşık 15 dakikanızı alıyor. Mağaranın yanında termal sulardan yararlanmak isteyenler için açılmış bir açık havuzu da var. Yanınızda mutlaka terlik bulundurmanız gerektiğini hatırlatayım çünkü gezi güzergahı sular içerisinde ilerliyor.
Kaklık Mağarası’nın konumu için tıklayın.
Kaklık Mağarası
Denizli’de Yeme İçme
Denizli Mutfağı
Denizli Kebabı: Denizli Kebabı şehrin en meşhur yemeği diyebilirim. Kuzu etinden, odun ateşinde uzun süre pişirilerek yapılan kebap; pide üzerine konularak servis ediliyor. Geleneksel olarak çatal bıçakla değil elle yeniyor. Bu yüzden restoranlarda özel olarak istemediğiniz sürece servis açmıyorlar. Lezzetli ve yemeye değer bir yemek.
Keşkek: Keşkek aslında Anaolu’nun pek çok yerinde tüketilen bir yemek olsa da, Denizli mutfağında da önemli bir yeri var. Uzun süre haşlanmış buğdayın et suyu ve et parçacıklarıyla dövülmesi ile hazırlanıyor. Yapımı epey meşakkatli olduğu için genellikle düğün, toplantı gibi özel zamanlarda yapılan bir yemek. Her restoranda bulunmayabilir ama ev yemeği yapan yerlerde deneyebilirsiniz.
Tas Kapama: Tas kapama; kuzu etinin soğan, biber ve patates ile harmanlandığı, nohutlu pilav ile birlikte pişen bir yemek. Aynı yemek Trakya şehirlerinde de yeniyormuş sanırım.
Çaput Aşı: Çaput aşı içerisinde asma yaprakları bulunan etli bir pilav aslında. Yaprakların ekşimsi tadı pilava aroma veriyor. Benim deneme fırsatım olmadı ama özellikle şehrin güneyinde popüler bir yemek.
Top Tarhana: Pek çok Ege – İç Anadolu şehrimiz gibi buranın da kendine özgü bir tarhanası var. Burada tarhana fermante edilerek değil pişirildikten sonra olgunlaştırılarak hazırlanıyor ve küçük parçalar halinde kurutuluyor. Tadı nasıldır bilemiyorum çünkü o yaz sıcağında hiç kimse bana tarhana çorbası içiremezdi.
Kuru Patlıcan Dolması: Kıymalı veya bazen parça etli olarak hazırlanan kuru patlıcan dolması da Denizli mutfağının popüler yemeklerinden bir tanesi.
Tavas Baklavası: Denizli’nin Tavas ilçesine özgü olsa da kent merkezinde de rahatlıkla bulabileceğiniz yöresel, ceviz dolgulu bir baklava.
Zafer Gazozu: Denizli’nin yerel gazoz markası olan Zafer Gazozu’nu hemen hemen tüm restoranlarda bulabiliyorsunuz.
Denizli Kebabı (Fotoğraf: Kebapçı Dursun Instagram sayfası)
Denizli’de nerede yemek yenir ?
Kebapçı Dursun: Denizli Kebabı yemek için arkadaş önerisiyle buraya gittim. Gayet güzeldi. Konumu burada.
Kebapçı Baki: Tüm Denizli Gezi rehberi bloglarında önerilen popüler restoranlardan bir tanesi. Denizli Kebabı ve kelle yapıyorlar. Konumu burası.
Kocabaylar Kebap Salonu: Denizli’nin en eski ve bilindik kebapçılarından biri burası. Denizli Kebabı ve kelle servis ediyor. Konumu burası.
Gazezoğlu Pide: Denizli’de çok güzel pideciler var de Gazezoğlu Pide onlardan bir tanesi olarak kabul ediliyor. Hep kebap yemek olmaz bir de pide yiyelim derseniz buraya bir şans verebilirsiniz. Konumu burası.
Denizli’de Konaklama
Denizli’de Nerede Kalınır
Lafı uzatmadan söyleyeyim, ben bu tarz bir gezi için Pamukkale veya Karahayıt’ta kalmanızı öneririm. Neden derseniz:
– Denizli’nin içerisinde yapacak fazla bir şey yok. Dolaysıyla Denizli’ye git-gel yapmanın, trafiğe girmenin lüzumu da yok.
– Pamukkale ve Karahayıt daha turistik yerler olduğu için daha çok otel seçeneği var. Üstelik bu bölgede çok fazla havuzlu veya termal otel var. Buraya kadar gelmişken termal sulardan faydalanmak en güzeli.
Karahayıt’ın içerisinde de kırmızı renkli traveren oluşumları var ama ille de gidilip görülmeye değer bir yer olduğunu düşünmüyorum. Yine de vaktiniz bol, oteliniz yakınsa aklınızda olsun.
Denizli’de Otel Önerileri
Ramada Resort by Wyndham Pamukkale Thermal: Ben bu otelde konakladım ve memnun kaldım. Süper, kusursuz bir otel diyemem ama her açıdan gayet yeterliydi. Odalar konforlu ve temiz. Hem normal yüzme havuzu, hem açık hem kapalı termal havuzları var. Olanakları geniş ancak fiyatları diğer önerilerime kıyasla bir tık yüksek. Yemekler biraz lezzetsizdi ama genel olarak memnun kaldım. Tavsiye ederim. Detaylı bilgi ve rezervasyon için tıklayın.
Pamukkale Kaya Termal Otel: Otelin açık ve kapalı yüzme havuzları ve termal havuzları var. Genel olarak olumlu yorumlar almış, güzel bir otel. Bir önceki önerimle aynı fiyat skalasında.
Detaylı bilgi ve rezervasyon için tıklayın.
Venus Suite: Hotel Burası termal otel değil, yalnızca küçük bir açık havuzu var ama fiyatları oldukça uygun. Genel olarak çok iyi değerlendirmeler almış. Bence tam bir fiyat / performans oteli. Detaylı bilgi ve rezervasyon için tıklayın.
Pamukkale Whiteheaven Suite Hotel: Otelin açık ve kapalı havuzları var ama burası bir termal otel değil. Genel olarak yüksek puanlar ve olumlu yorumlar almış, konaklayanlar memnun kalmış. Fiyat olarak da diğer havuzlu otellere kıyasla daha uygun. Detaylı bilgi ve rezervasyon için tıklayın.
Olive House: “Uygun fiyata kalacak temiz, düzgün bir yer olsun daha fazlasında gözüm yok” derseniz Olive House size göre olabilir. Otelin fazla bir olanağı yok ama fiyatı bütçe dostu. Puanları ve yorumları gayet olumlu. Detaylı bilgi ve rezervasyon için tıklayın.
Benim konakladığım Ramada Resort by Wyndham Pamukkale Thermal (Fotoğraf: booking.com)